चाडपर्व भन्दा ठुलो “मानविय समवेदना”

अब धमाधम चाडपर्वले भरिँदैछन्। तीज, इन्द्रजात्रा, दशैं, तिहार, छठलगायतका पर्वहरू एकपछि अर्को गर्दै हाम्रो घर-आँगनमा प्रवेश गर्ने तयारीमा छन्। सामान्य अवस्थामा यस्ता चाडपर्वले नेपाली समाजमा उमंग, भेटघाट, पारिवारिक मिलन, नयाँ कपडा, मिठा परिकार, गीत-संगीत र किनमेलको उत्साह ल्याउँछन्। बजारमा चहलपहल बढ्छ, घरहरूमा सरसफाइ हुन्छन् र टाढा रहेका आफन्तहरू घर फर्किने क्रम सुरु हुन्छ। तर यस वर्षको परिवेश फरक छ। हामीले चाडपर्व मनाउने तयारी गरिरहँदा देशको एउटा ठूलो भूभाग अझै प्राकृतिक विपत्तिको पीडामा छ। भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको बाढीले जनधनमा पुर्‍याएको क्षति केवल एउटा भूगोल वा केही परिवारको समस्या होइन।

त्यसले सम्पूर्ण नेपाली समाजलाई झस्काएको छ। कतै घर बगेका छन्, कतै सडक र पुल भत्किएका छन्, कतै परिवारको जीविकोपार्जनको आधार नै गुमेको छ। विपदको प्रत्यक्ष असरबाट बाहिर रहेका मानिसहरू पनि मनोवैज्ञानिक रूपमा यस घटनाले प्रभावित भएका छन्। त्यसैले यस वर्ष चाडपर्वको अर्थ केवल ‘कति रमाइलो गरियो?’ भन्ने प्रश्नमा सीमित हुनु हुँदैन। बरु प्रश्न हुनुपर्छ-‘हामीले चाडपर्वमार्फत कति मानवीय बन्न सक्यौँ? चाडपर्व मनाउनु हाम्रो संस्कृति हो। संस्कृतिलाई रोक्नु समाधान होइन। तर संस्कृतिको नाममा अनावश्यक खर्च, देखासिकी, अत्यधिक उपभोग र प्रतिस्पर्धालाई निरन्तरता दिनु पनि आवश्यक छैन।

गत वर्षहरूमा हामीले चाडपर्वलाई कतिपय अवस्थामा खर्च गर्ने क्षमताको प्रदर्शनसँग जोड्यौँ। महँगा कपडा, गरगहना, भोजभतेर, सजावट, उपहार र सामाजिक सञ्जालमा देखाइने भव्यताले चाडपर्वको वास्तविक भावनालाई ओझेलमा पार्न थालेको छ। तर अहिलेको परिस्थितिले हामीलाई एउटा महत्वपूर्ण पाठ सिकाइरहेको छ-खुसी मनाउन धेरै खर्च गर्नुपर्दैन। यस वर्षको चाडपर्व अलि सरल होस्। घरमा भएका कपडा लगाएर पनि चाड मनाउन सकियोस्। परिवारसँग बसेर साधारण खाना खाएर पनि आत्मीयता बढाउन सकियोस्। आफन्तलाई महँगो उपहार दिनुभन्दा बढी प्रभावित क्षेत्रमा गएर प्रभावितहरूको कुरा सुन्न सकियोस्।

ठूलो भोज आयोजना गर्नुभन्दा विपदमा परेका परिवारलाई सहयोग गर्न सकियोस्। हाम्रो खुसी अरू कसैको पीडाप्रति आँखा चिम्लिएर आएको खुसी हुनु हुँदैन। चाडपर्वको वास्तविक सौन्दर्य खर्चमा होइन, बाँड्न सक्ने मनमा होस्। प्राकृतिक विपत्ति नेपालका लागि नयाँ विषय होइन। पहिरो, बाढी, डुबान, हिमपहिरो, भूकम्प र खडेरीजस्ता विपदहरुसंग नेपाली समाज लामो समयदेखि जुध्दै आएको छ। तर पछिल्ला वर्षहरूमा विपदको प्रकृति, तीव्रता र अनिश्चितता बढ्दै गएको अनुभव हामी आफैँले गरिरहेका छौँ। जलवायु परिवर्तन अब वैज्ञानिक सम्मेलनमा मात्र छलफल हुने विषय रहेन। यो हाम्रो खेतमा पुगेको छ, हाम्रो पानीको मुहानमा पुगेको छ, हाम्रो सडकमा पुगेको छ र हाम्रो घरको ढोकासम्म आइपुगेको छ। वर्षाको स्वरूप परिवर्तन भइरहेको छ। छोटो समयमा अत्यधिक वर्षा हुने घटना बढिरहेका छन्। पहाडी क्षेत्रमा पहिरो र बाढीको जोखिम बढेको छ। हिमाली क्षेत्रमा हिमनदी तथा हिमतालसँग सम्बन्धित जोखिम बढिरहेको छ। तराईमा डुबान र गर्मीको समस्या गहिरिँदैछ। कृषि उत्पादनमा पनि मौसमको अनिश्चितताले असर पारिरहेको छ।

यसको अर्थ हामीले अब ‘विपद आएपछि उद्धार गर्ने’ मात्र होइन, ‘विपद आउनुअघि जोखिम घटाउने’ संस्कार विकास गर्नुपर्नेछ। भोटेकोशीको पीडाले हामीलाई यही प्रश्न सोधिरहेको छ-हामीले हाम्रा नदी, खोला, पहाड र बस्तीको जोखिमलाई कति गम्भीरतापूर्वक लिएका छौँ? हाम्रा परम्परागत चाडपर्व प्रकृतिसँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन् । वर्षा, कृषि, नदी, सूर्य, अन्न, पशुपक्षी र पृथ्वीप्रति सम्मान हाम्रो सांस्कृतिक जीवनको अभिन्न हिस्सा हो। तर आधुनिक उपभोग संस्कृतिले चाडपर्वलाई अत्यधिक प्लास्टिक, फोहोर, खाद्य अपव्यय र अनावश्यक उपभोगसँग पनि जोडेको छ। अब हामीले चाडपर्वलाई हरित चाडपर्व बनाउनेतर्फ सोच्नुपर्छ।