लुटतन्त्र विरुद्धको विद्रोह: दलभित्रै उठ्दैछ नयाँ राजनीतिक आन्दोलन

१. पृष्ठभूमि: लुटतन्त्रको जरा र परम्परागत दलहरूको संरचना

नेपाली राजनीति पछिल्ला दुई दशकदेखि संक्रमणको कालखण्डमा छ। राजा फालिएपछि लोकतन्त्र आयो, लोकतन्त्रको नाममा गणतन्त्र स्थापना भयो, तर शासनशैली र जनताको अवस्था भने उस्तै—बद्लिएको देखिएन। सत्ता र शक्तिको भागबण्डा गर्ने पुराना प्रवृत्तिहरूले नै आजको “लुटतन्त्र” लाई संस्थागत गरिदिए।

राजनीति अब विचार, नीति र जनताप्रति उत्तरदायी हुने माध्यम हैन, बरु सिमित व्यक्तिहरूको हित र संसाधनमा पहुँच पुर्‍याउने व्यक्तिवादी संरचनामा खुम्चिएको छ। यही लुटतन्त्रलाई संरक्षण गर्नेहरू अहिले पनि सबै प्रमुख दलहरूमा सत्तामा छन्।

तर अब ती दलभित्रै यस्तो एक धार विकसित हुँदैछ, जसले यथास्थितिवादी सोचको विरुद्धमा उभिन थालेको छ। शक्तिकेन्द्रमा होइन, जनकेन्द्रमा राजनीति फर्काउनु पर्ने आवाजले आकार लिन थालेको छ।

—

२. दलभित्रको द्वन्द्व: नयाँ धारहरू र तिनीहरूको विशेषताकांग्रेसमा शेखर कोइराला समूह

शेखर कोइरालाले पार्टीको वर्तमान नेतृत्वले गुमाएको वैचारिक मार्ग, संस्थागत मर्यादा र जनउत्तरदायीपनाको अभावप्रति प्रश्न उठाउँदै आएका छन्। कांग्रेसभित्र सुदृढ लोकतान्त्रिक अभ्यास, पारदर्शिता र अनुशासनको माग गर्दै शेखर समूह सशक्त विपक्षको रूपमा उदाएको छ।

एमालेमा विद्या भण्डारी प्रभाव

विद्या भण्डारी औपचारिक रुपमा सक्रिय राजनीतिमा नभए पनि उनीसँग नजिक रहेका नेताहरूले ओलीको अधिनायकवादी निर्णयशैलीप्रति असन्तुष्टि जनाउँदै वैकल्पिक धार तयार गरिरहेका छन्। यद्यपि उनीहरूको संगठनात्मक संरचना कमजोर देखिए पनि वैचारिक रूपमा यो धार महत्वपूर्ण बन्दैछ।

राप्रपामा धवल शमशेर समूह

धवल शमशेर राणाले राप्रपामा संगठनभन्दा सत्ता रोज्ने प्रवृत्तिको विरोध गर्दै आएका छन्। “राष्ट्रवादको नाममा गुटबन्दी र अनुशासनहीनता” को आरोप लिङ्देन नेतृत्वप्रति लाग्न थालेपछि धवल समूह एक वैचारिक शुद्धिकरण अभियानको रूपमा देखा परेको छ।

समाजवादीमा झाक्री समूह

झाक्री नेतृत्वले माधव नेपाल नेतृत्वलाई “पुरानो सत्ता प्रवृत्तिको नक्कल” भन्दै आलोचना गर्दै आएका छन्। उनीहरूको समूह नयाँ पुस्ता, विचार र कार्यशैलीको राजनीति गर्न चाहन्छ, जसले पार्टीभित्र ठूलो विभाजन निम्त्याउने सङ्केत दिइसकेको छ।

रास्वपा भित्र मुकुल ढकाल समूह

रास्वपा जस्तो नयाँ दलभित्रै पनि रवि लामिछानेको व्यक्तिवाद, असंस्थागत निर्णय र ठूला लोभमा झुक्ने प्रवृत्तिको विरोधमा मुकुल ढकालको धार देखा पर्नु, “परिवर्तनको दाबी” गर्ने दलहरू भित्रै पनि पुरानै रोग लागिसकेको पुष्टि हो।

३. व्यवस्था संकटको गर्भ: के यो आन्दोलन संस्थागत बन्नेछ?

यी सबै समूहहरू आ-आफ्नो दलभित्र जनतामुखी, पारदर्शी, जवाफदेही र विचारमा आधारित राजनीति गर्ने चाहना राख्छन्। तर ती आवाजहरू आन्तरिक लोकतन्त्रको अभावका कारण अझै पनि विस्किन (fragmented) छन्।

यदि यी धारहरू आपसी समन्वयमा आउन सके भने:

एउटा साझा मोर्चा बन्न सक्छ जुन लुटतन्त्र विरोधी आन्दोलनको रूप लिन्छ।

पुराना पार्टीहरू विभाजनमा जान सक्छन् वा वैचारिक पुनर्गठन हुन सक्छ।

नयाँ राजनीतिक विकल्प जन्मन सक्छ, जसले लोकतन्त्रको नयाँ अध्याय सुरु गर्ने सम्भावना राख्छ।

यसो हुन नसके, यी सबै प्रयासहरू व्यक्तित्वको संघर्षमा सीमित भई विफल हुन सक्छन्। त्यसैले “व्यक्ति” भन्दा “विचार” केन्द्रमा राख्न नसके यो अवसर पनि गुम्नेछ।

४. निष्कर्ष: परिवर्तन अब दलभित्रैबाट सुरु हुँदैछ

अबको आन्दोलन सडकमा होइन, दलभित्रैबाट सुरु हुने लक्षण देखिँदैछ। विरोध जनताबाट होइन, स्वयं पार्टीभित्रका विवेकशील र असन्तुष्ट नेताहरूबाट सुरु भइरहेको छ। यो राजनीतिक संक्रमणको संकेत मात्र होइन, सम्भावित पुनर्संरचनाको पूर्वसंकेत पनि हो।

अब समय छ—नेपाली जनताले विचारको राजनीति रोज्ने, नेताहरूले जिम्मेवारी बोक्ने र पार्टीहरूले जनताको पक्षमा निर्णय गर्ने। यदि अहिले पनि लुटतन्त्रकै रक्षामा सत्ताधारीहरू एकजुट भए भने, नयाँ पुस्ताले नयाँ क्रान्तिको झण्डा उठाउने निश्चित छ।