
काठमाडौं । विश्वका तीन शक्तिशाली राष्ट्र चीन, अमेरिका र रूसका राष्ट्रपतिबीच भएको ऐतिहासिक त्रिपक्षीय शिखर वार्ताले चार बुँदे साझा घोषणा जारी गरेको छ। तर विश्वको ध्यान तानेका युक्रेन र इरानमा जारी युद्ध अन्त्य गर्ने विषयमा भने कुनै ठोस सहमति हुन सकेन।



चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङ, अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प र रूसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनबीच बिहीबार चीनको सेन्जेनमा भएको वार्तापछि संयुक्त घोषणा सार्वजनिक गरिएको हो। तीन महाशक्तिबीच पहिलोपटक औपचारिक रूपमा भएको यस प्रकारको त्रिपक्षीय संवादलाई अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा अर्थपूर्ण घटनाका रूपमा हेरिएको छ।
संयुक्त घोषणामा संयुक्त राष्ट्रसंघको सुधार, पेट्रोलियम पदार्थको उत्पादन तथा आपूर्ति वृद्धि, अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालतको अधिकार क्षेत्र र आणविक हतियारबाट उत्पन्न जोखिम न्यूनीकरणका विषय समेटिएका छन्।
तर वार्ताको महत्वपूर्ण एजेन्डा मानिएका युक्रेन र इरान युद्धबारे घोषणामा कुनै उल्लेख छैन। युद्धविराम, शान्ति वार्ता वा युद्ध अन्त्य गर्ने कार्ययोजनासमेत सार्वजनिक हुन सकेन।
तीन राष्ट्रपतिले जारी गरेको घोषणाको पहिलो बुँदामा संयुक्त राष्ट्रसंघलाई थप प्रभावकारी बनाउन संस्थागत सुधार गर्ने प्रतिबद्धता जनाइएको छ। विश्वव्यापी चुनौतीको सामना गर्न तथा अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति र सुरक्षा कायम राख्न राष्ट्रसंघको भूमिका अझ सशक्त हुनुपर्ने उनीहरूको धारणा छ।
दोस्रो बुँदामा अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा सुरक्षालाई प्राथमिकता दिँदै प्रशोधित पेट्रोलियम पदार्थको उत्पादन तथा आपूर्ति बढाउने प्रतिबद्धता उल्लेख छ। मध्यपूर्वमा जारी तनावका कारण विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्तिमा चुनौती देखिरहेका बेला आएको यो घोषणालाई महत्वपूर्ण मानिएको छ। यद्यपि उत्पादन वृद्धि र आपूर्तिको परिमाण तथा कार्यान्वयन समयसीमा भने खुलाइएको छैन।
तेस्रो बुँदामा अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालत (आईसीसी) को अधिकार क्षेत्रसम्बन्धी साझा धारणा प्रस्तुत गरिएको छ। कुनै पनि राष्ट्रको सहमति, सार्वभौमिकता र सरकारी अधिकारीहरूले पाउने कानुनी उन्मुक्तिको सम्मान हुनुपर्ने तीन देशको जोड छ। अन्तर्राष्ट्रिय निकायहरूले आफ्नो अधिकार क्षेत्रको दुरुपयोग गर्न नहुने धारणा पनि घोषणामा समेटिएको छ।
यो विषय रूसका राष्ट्रपति पुटिनविरुद्ध आईसीसीले पक्राउ पुर्जी जारी गरेको र अमेरिकी प्रशासनले पनि उक्त अदालतको आलोचना गर्दै आएको सन्दर्भमा विशेष अर्थपूर्ण मानिएको छ।
चौथो बुँदामा आणविक हतियारको जोखिम घटाउने विषय समेटिएको छ। आणविक युद्ध कसैले जित्न नसक्ने र यस्तो युद्ध कहिल्यै हुन नहुने मान्यता दोहोर्याउँदै तीन नेताले आणविक जोखिम न्यूनीकरण तथा हतियारको प्रसार रोक्न संवाद जारी राख्ने प्रतिबद्धता जनाएका छन्। तर आणविक हतियार कटौतीको निश्चित लक्ष्य वा बाध्यकारी सम्झौता भने भएको छैन।
विश्वका तीन प्रमुख आणविक शक्तिबीचको बैठकलाई युक्रेन र इरान युद्धको सम्भावित समाधानका दृष्टिले विशेष चासोका साथ हेरिएको थियो।
रूसले सन् २०२२ फेब्रुअरीमा युक्रेनमाथि आक्रमण सुरु गरेयता जारी युद्ध अन्त्यका लागि अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले पटकपटक कूटनीतिक पहल गर्दै आएका छन्। वार्ताअघि पनि उनले सी र पुटिनसँग आणविक हतियारको संख्या घटाउने तथा त्यसको प्रयोगको जोखिम कम गर्ने विषयमा छलफल गर्ने बताएका थिए।
बैठकको सुरुवातमा युक्रेन युद्धको प्रसङ्ग उठे पनि अन्तिम घोषणामा युद्धविराम, रूसी सेना फिर्ता वा शान्ति प्रक्रियासम्बन्धी कुनै ठोस कार्ययोजना समावेश भएन।
इरान युद्धको विषयमा पनि तीन देशबीच साझा निष्कर्ष निस्कन सकेन। त्रिपक्षीय वार्ताअघि ट्रम्पले सीसँग छुट्टै भेटवार्ता गर्दै मध्यपूर्वबाट तेल आपूर्ति हुने महत्वपूर्ण समुद्री मार्ग स्ट्रेट अफ हर्मुजमा निर्बाध आवागमन सुनिश्चित गर्नुपर्ने विषय उठाएका थिए। तर यसबारे पनि संयुक्त घोषणामा कुनै विशेष कार्ययोजना सार्वजनिक भएन।
वार्ताको सुरुवातमा अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले यसलाई इतिहास निर्माण गर्ने अवसरका रूपमा प्रस्तुत गरेका थिए। ‘हामी वास्तवमै इतिहास रचिरहेका छौं,’ उनले भनेका थिए।
चिनियाँ राष्ट्रपति सीले ठूला शक्तिहरूबीच शान्ति र सहकार्य भए विश्वमा स्थिरता कायम हुने तर उनीहरूबीच टकराव भए विश्व अशान्त बन्ने धारणा राखेका थिए। पुटिनले पनि विश्व शान्ति र सुरक्षा कायम राख्नु तीन देशको साझा जिम्मेवारी भएको बताएका थिए।
वार्तापछि सीले छलफल सकारात्मक, रचनात्मक र उपलब्धिमूलक भएको प्रतिक्रिया दिएका छन्। पुटिनले पनि संवाद खुला र स्पष्ट रहेको बताएका थिए। तर ट्रम्पले बैठकपछि पत्रकारहरूसँग कुनै प्रतिक्रिया नदिई एयर फोर्स वानमार्फत चीन छाडेका थिए।
तीन महाशक्तिबीच भएको यो बैठकले अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा नयाँ बहससमेत सिर्जना गरेको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघीय सुरक्षा परिषद्का स्थायी सदस्य रहेका चीन, अमेरिका र रूसको निर्णयले विश्व सुरक्षा, आणविक सन्तुलन र अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थामा ठूलो प्रभाव पार्ने गर्छ।
तर युक्रेन तथा युरोपेली राष्ट्रहरूको प्रत्यक्ष सहभागिताबिना उनीहरूको सुरक्षासँग जोडिएका विषयमा तीन महाशक्तिबीच छलफल हुनुलाई कतिपयले चिन्ताको विषय मानेका छन्। ठूला राष्ट्रहरूले विश्वलाई आ–आफ्नो प्रभाव क्षेत्रमा विभाजन गर्ने प्रयास गर्न सक्ने आशंकासमेत व्यक्त गरिएको छ।
आणविक हतियार नियन्त्रणसम्बन्धी अमेरिकी संस्था आर्म्स कन्ट्रोल एसोसिएसनका कार्यकारी निर्देशक डेरिल किम्बलले पनि तीन नेताबीचको भेटघाट र औपचारिक घोषणालाई मात्र ठूलो उपलब्धि मान्न नहुने बताएका छन्। आणविक हतियार कटौतीका लागि निरन्तर, गम्भीर र ठोस वार्ता आवश्यक रहेको उनको भनाइ छ।
समग्रमा, तीन महाशक्तिबीचको ऐतिहासिक भेटले अन्तर्राष्ट्रिय संवाद र सहकार्यको ढोका खोले पनि विश्वलाई चिन्तित बनाएका युद्ध अन्त्य गर्ने दिशामा तत्काल कुनै ठोस उपलब्धि दिन सकेन। शान्ति, सुरक्षा र स्थायित्वको प्रतिबद्धता व्यवहारमा कसरी कार्यान्वयन हुन्छ भन्ने विषय भने आगामी दिनमा स्पष्ट हुँदै जानेछ।


प्रतिक्रिया दिनुहोस