गल्तिको जिम्मा ‘एआइ’ लाइ

आजको प्रविधिको युगमा, यो प्रवृत्ति अझ सजिलो बनेको छ । गल्तीको जिम्मा एआईलाई लगाइदिन्छौँ । दोष सबैको एआईकै टाउकोमा ! आफूलाई महान् देखाउन एआईको प्रयोग । अरूलाई निकृष्ट देखाउन पनि एआईकै प्रयोग, क्या गज्जबको प्रविधि, विदेशीले बनाएको एआइ प्रविधि । एआईलाई दोष दिने त्यो चलन अब केवल हास्यास्पद मात्र होइन, खतरनाक पनि हुँदै गएको छ ।

नेताहरूले, उच्च तहका व्यक्तिले, प्रहरी प्रशासन सबैले एआईलाई ‘दोषी’ बनाएर आफ्ना गलत काम र असफलतालाई छोप्न थालेका छन् । यो प्रवृत्तिका केही ताजा उदाहरण हुन कांग्रेस सभापति तथा पूर्वप्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा । आफू र श्रीमती आरजु राणा कुटिएको सत्य, आफ्नो घर जलेको सत्य, सामान जलेको सब सत्य भने । तर, घरमा भेटिएको पैसा एआईले बनाएको भन्दै हास्यास्पद प्रतिवाद गर्नुको रहश्य बल्ल थाह भएको छ ! देउवाको र प्रचण्डको घरमा नेपाली रुपैयाँदेखि अमेरिकन डलरसम्म भेटिएको पुष्टि भइसकेको छ । सामाजिक सञ्जालमा प्रमाण र तथ्यहरू छरपस्ट हुँदा पनि देउवाले भने एआईले बनाएको भन्दै झुट बोलिरहेका थिए। घरमा अकुत सम्पत्ति थोपार्ने देउवा प्रचण्ड र दोष एआईलाई ! आरजुले पनि यस्तै एआई कार्ड खेलेकी थिइन् ।

नेपाली नागरिकलाई नक्कली भुटानी शरणार्थी बनाएर अमेरिका पठाउने प्रकरणमा उनी मुछिएकी थिइन् । त्यतिबेला सार्वजनिक अडिओमा दाङका सन्देश शर्माले उनीहरूलाई करोडौँ रकम दिएका कुरा उल्लेख गरेका थिए । आरजुले त्यो अडियो पनि एआईले बनाएको दाबी गरिन्, अडियो सार्वजनिक गर्नेविरुद्ध उजुरी दिइन् । प्रहरीले परीक्षण गर्दा अडियो आरजुको नाम लिएका सन्देश शर्माको आवाजसँग मेल खाएको पुष्टि भयो । तर, सत्ता र शक्तिको प्रभावको कारण छानबिन भने भएन । नेताले मात्र होइन, प्रहरी प्रशासनले समेत एआईमाथि दोष थोपार्ने चलन छ । राष्ट्रिय गान बज्दा–बज्दै मञ्चमै अश्रुग्याँस प्रहार भएकोबारे भाइरल भएको भिडियोलाई डिपफेकसमेत भन्न भ्याए । सो क्रममा प्रहरीले झुटो दाबी मात्र गरेन, जनतालाई गुमराहमा समेत राख्न खोजेको पुष्टि भयो !

हामी दिनहुँ एआईलाई दोष थोपारेर आफू चोखो बनिरहेका छौँ । यो सब देख्दा÷सुन्दा लाग्छ– एआईले नै देश बरबाद पारिरहेको छ ! नेता, मन्त्री, कर्मचारी सबै चोखा, कसैले एक पैसा पनि घूस खाएका छैनन् । सबै घुस खाने एआई ! यो एआई देश बिगार्ने महारथी बनेको छ ! यो एआईले के–के गरेन ? बाटो खन्ने ठेक्का गलत कम्पनीलाई दियो ! सरकारी कोषको हिसाबकिताबमा गडबड गर्यो ! भ्रष्टाचार त एआईको जन्मसिद्ध अधिकारजस्तै भयो ! नेताजीको स्विस बैंक देखि हङकङ र कम्बोडिया मा भएको बैङ्क खातामा पैसा पठाउन होस् वा सरकारी बजेट गायब पार्न, यो एआईले सबै काम एक क्लिकमा गरिदिन्छ ! बाढी आयो, बिजुली गयो, स्कूल बन्द भयो सबैको दोषी एआई । यो एआई यस्तो खतरनाक चीज हो कि यसले नेताजीको भाषण पनि लेख्छ, अनि त्यही भाषणमा ‘भ्रष्टाचार हटाउँछु’ भन्ने वाक्य राखिदिन्छ । तर पछि भ्रष्टाचार भयो भने फेरि एआईकै गल्ती ! बिचरा नेताहरू सधैँ सत्यको पक्षमा, तर यो एआईले तिनको इमानदारीमाथि धब्बा लगाइरहन्छ ।

हाम्रा नेताहरू त सधैँ चोखा छन्, बिगार्ने त यो एआई मात्र हो ! कामचोर एआई ! ठग एआई ! भ्रष्टाचारी एआई ! दलाल एआई ! अपराधी एआई ! देशका खोलानाला बेच्ने एआई ! कुन दिन यो एआईले देशै बेचिदिन्छ भन्ने डर ! तर, हामी निराश हुनुपर्दैन । हाम्रो देशको आत्मा यति बलियो छ कि एआईले जति कोसिस गरे पनि हामीलाई बरबाद बनाउन सक्दैन । हामीले नेताहरूलाई जस्तोसुकै अवस्थामा पनि भोट दिन्छौँ । यो देशलाई बरबाद बनाउने तागत न नेतामा छ, न एआईमा । किनभने, हामी नेपाली हौँ– हाम्रो बरबादी नै हाम्रो गर्व हो ! हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने एआईले देश बरबाद गर्दैन । तर मानिसहरूले एआईलाई बहानाको रूपमा प्रयोग गर्दा, एआईले गलत निर्णयहरू छोप्न र शक्ति दुरुपयोगलाई कसिलो बनाउने उपकरण बनाइदियो भने त्यसले निश्चित रूपमा प्रणालीलाई कमजोर पार्छ ।

एआईको नाममा नै हाम्रो सार्वजनिक जीवन, संस्थागत जबाफदेहिता र लोकतान्त्रिक स्वास्थ्य बिग्रँदै जान्छ । यदि, हामी साँच्चै देशलाई जोगाउन चाहन्छौँ भने एआईविरुद्धको अन्धो आरोपबाट बाहिर निस्कनुपर्छ । सबैले आत्मालोचना गर्नुपर्छ । जब गल्ती मानवबाटै भएको छ, त्यसको जिम्मेवारी लिनु नै सही बाटो हो । एआईलाई बहाना बनाएर हामीले आफ्नै समृद्धि र इमानदारितालाई खोस्दै छौँ । देश बरबाद पार्ने शक्ति कुनै बाह्य ‘टूल’ मा छैन । त्यो त हाम्रो नै व्यवहार र आचरणमा देखिन्छ ।