आक्रमण न्युजसामाजिक सञ्जाल अब मनोरञ्जन वा सूचनाको माध्यम मात्र रहेन, यो एक किसिमको ‘डिजिटल चक्रव्यूह’ बन्दै गएको छ, जहाँ प्रवेश गर्न कुनै अवरोध छैन, तर सुरक्षित रूपमा बाहिर निस्कनु दिनदिनै कठिन हुँदै गएको छ ! बालबालिकाको निर्दोषपनलाई आफ्नो हतियार बनाउँदै फकाउने, यौनजन्य सामग्री पठाउने, र नग्न तस्बिरका नाममा ब्ल्याकमेल गर्ने जघन्य गतिविधिमा संलग्न छन् । यो कुनै साधारण मनोरञ्जनको प्रश्न होइन । यो त बालमनोविज्ञानमाथि आक्रमण गर्ने अपराधको सुनियोजित र भयावह जालो हो !
सामाजिक सञ्जालमा अनियन्त्रित पहुँचले बालबालिकाको मानसिक, शारीरिक र नैतिक विकासमै गम्भीर संकट सिर्जना गरिरहेको छ । कम उमेर जीवनको त्यो संवेदनशील कालखण्ड हो, जब मस्तिष्क, भावना र व्यवहारिक संरचनाहरू निर्माणको प्रक्रियामा हुन्छन् । तर यही उमेरमा सामाजिक सञ्जालले बाँड्ने ‘लाइक’ र ‘कमेन्ट’ले मस्तिष्कमा क्षणिक सन्तुष्टि त दिन्छ, निरन्तर दोहोरिने यही उत्तेजनाले बालबालिकालाई क्रमशः ‘डिजिटल लागुऔषध’को लतमा फसाइरहेको छ ! आजका बालबालिका खुला खेलमैदानभन्दा बन्द स्क्रिनमा बढी समय बिताइरहेका छन् । दौडने, लड्ने, हाँस्ने र सामाजिक सम्बन्ध गाँस्ने जीवनको प्रारम्भिक अभ्यास गर्नुपर्ने उमेरमा उनीहरू मोबाइलको सानो पर्दाभित्र कैद हुँदै गएका छन् । डिजिटल कैदले बालबालिकालाई साइबर बुलिङ, फिसिङ र विविध किसिमका अनलाइन दुर्ब्यबहारको सिकार बनाइरहेको छ ।
अरूको सजावट गरिएको, बनावटी र अतिरञ्जित जीवन देखेर आफूलाई सधैँ अपूर्ण, कमजोर र पछि परेको ठान्ने मानसिकता बाल्यकालमै रोपिँदै गएको छ । निरन्तर तुलना गर्ने बानीले आत्मविश्वास क्षय गराउँदै बालबालिकालाई आत्मग्लानि र हीनताबोधको अँध्यारोमा धकेलिरहेको छ । मूल प्रश्न बालबालिकाको भविष्य सुरक्षित गर्न सामाजिक सञ्जालमा कसरी, कति र कत्तिको कडाइका साथ नियन्त्रण र प्रतिबन्ध लागू गर्ने भन्नेमा केन्द्रित हुनुपर्छ ! पूर्ण प्रतिबन्ध समाधान होइन ,किनकि भविष्यको कार्यक्षेत्र अनिवार्य रूपमा प्रविधिमैत्री हुँदै गएको छ र पूर्णरूपमा टाढा राख्दा बालबालिका प्राविधिक प्रतिस्पर्धामा पछि पर्न सक्ने सम्भावना रहन्छ ।
तर बालबालिकाको सन्दर्भमा ‘स्वतन्त्रता’को नाममा गरिने लापरबाही कुनै हालतमा स्वीकार्य हुन सक्दैन । हामी साना बच्चालाई सडकमा एक्लै छोड्दैनौँ, किनकि त्यहाँ दृश्य र अदृश्य दुवै खतरा हुन्छन् । ठीक त्यस्तै, मानसिक रूपमा अझै अपरिपक्व बालबालिकालाई डिजिटल दुनियाँको असीमित, असुरक्षित र नाफामुखी जालमा निःसङ्कोच छोडिदिनु पनि केवल लापरबाही मात्र होइन, एक प्रकारको सामाजिक अपराधकै श्रेणीमा पर्छ ! बालबालिकाको सामाजिक सञ्जाल प्रयोगको प्रश्न केवल विकासोन्मुख मुलुकको चिन्ता होइन भन्ने कुरा विकसित राष्ट्रहरूको अभ्यासले नै स्पष्ट पारिसकेको छ । त्यस्ता मुलुकहरूमा उमेर सीमा, समय सीमा र कडा अभिभावकीय तथा संस्थागत निगरानीलाई अनिवार्य बनाइएको छ । कतिपय राष्ट्रहरूले विद्यालय समयमै मोबाइल फोन प्रयोगमा स्पष्ट र कडा प्रतिबन्ध लगाएर बालबालिकालाई डिजिटल विचलनको दलदलबाट जोगाउने नीतिगत साहस देखाइसकेका छन् !
सामाजिक सञ्जालमा फैलिएका चम्किला र बनावटी तस्बिरहरूले बालबालिकाको यथार्थबोध नै विकृत बनाइरहेका छन् । देखावटी सफलतासँग आफ्नो सामान्य जीवन तुलना गर्न बाध्य हुँदा उनीहरूभित्र क्रमशः हीनताबोध पलाउँछ । आफ्नै शरीर, स्वरूप र पहिचानप्रति असन्तुष्टि बढ्नु यसको सबैभन्दा खतरनाक मनोवैज्ञानिक परिणाम हो, जसले आत्मसम्मान मात्र होइन, मानसिक स्वास्थ्यसमेत तहसनहस बनाइरहेको छ । बालबालिकालाई मोबाइल थमाएर ‘शान्त’ राख्ने हाम्रो असावधान बानीले उनीहरूलाई भीडभित्रै एक्लो बनाइरहेको छ । बच्चामै सामाजिक सञ्जालको असीमित स्वतन्त्रता दिनु भनेको लाइसेन्सबिनाको बालकलाई भिडभाडयुक्त राजमार्गमा गाडी चलाउन सुम्पिनु सरह हो, जहाँ दुर्घटना केवल सम्भावना होइन, निश्चितता हुन्छ ! हामी आफ्ना छोराछोरीलाई सडकमा अपरिचितसँग सजिलै घुलमिल गर्न दिँदैनौँ । डिजिटल संसार सुरक्षित छ भन्ने भ्रम नै आजको सबैभन्दा ठूलो धोका बनेको छ । अब जिम्मेवारीबाट पन्छिने समय सकिएको छ । राज्य, विद्यालय र अभिभावक तीनै पक्षले आ–आफ्नो भूमिका गम्भीरतापूर्वक निर्वाह गर्नैपर्छ ।
विद्यालयमा मोबाइल–मुक्त वातावरण, घरमा स्पष्ट समयसीमा र निगरानी तथा राज्यस्तरमा बालबालिकालाई लक्षित डिजिटल सामग्रीमा कडा नियमन अनिवार्य छ । सामाजिक सञ्जाल कम्पनीहरूलाई बालबालिकाको ध्यान र मानसिकतामाथि मुनाफा कमाउने खुला छुट दिनु भनेको भावी पुस्तालाई बजारको बन्धक बनाउनु हो । बालबालिकालाई प्रविधिबाट पूर्णतः वञ्चित गर्नु समाधान होइन । तर उनीहरूलाई ‘प्रविधिको मालिक बन्न सिकाउने, दास होइन’ भन्ने चेतनाको विकास अत्यावश्यक छ । प्रतिबन्ध अस्थायी उपाय हुन सक्छ, तर सही संस्कार, डिजिटल साक्षरता र चेतना नै दीर्घकालीन समाधान हो ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस